Najstariji Malovčak, za šta postoje opipljivi dokazi, živeo je u praistorijsko vreme, sredinom prvog dela bronzanog doba, pre 3500 godina. Počivao je u miru pod velikim tumulom na Pustopolju, nedaleko od današnjeg Donjeg Malovana, onako kako su ga sahranili i grob mu obeležili njegovi saplemenici o kojima se malo zna. Prolazile su godine, vekovi i hiljadleća, sve dok u leto 1984. godine nije narušen njegov mir.

Malovčak iz bronzanog doba
30.8.2018.

Najstariji Malovčak, za šta postoje opipljivi dokazi,  živeo je u praistorijsko vreme, sredinom prvog dela bronzanog doba, pre  3500 godina. Počivao je u miru pod velikim tumulom na Pustopolju, nedaleko od današnjeg Donjeg Malovana, onako kako su ga sahranili i grob mu obeležili njegovi saplemenici o kojima se malo zna. Prolazile su godine, vekovi i hiljadleća,  sve dok u leto 1984. godine nije narušen njegov mir.  Taj spokoj narušili su arheolozi, akademik Alojz Benac, magistar Blagoje Govedarica iz Centra za balkanološke studije Akademije nauka i umjetnosti Bosne i Hercegovine i Dušan Nikić, direktor Zavičajnog muzeja u Livnu. Istraživanja tumula na Kupreškom polju finansirala je tadašnja jugoslovenska republika Bosna i Hercegovina. Ispod tumula je nađeno telo sahranjeno  u drvenom sanduku. Svi ovi nalazi iz ustupljeni su Zavičajnom muzeju u Livnu, a onda su se dospeli u muzejsku zbirku samostana Gorica kod Livna.

Dve godine posle ovog otkrića 1986, u izdanju Akademije nauka i umjetnosti Bosne i Hercegovine, štampana je knjiga „Praistorijski tumuli na Kupreškom polju“ Alojza Benca u kojoj su, pored ostalog,  detaljno opisani i obrađeni nalazi iz tuluma u Pustopolju, dopunjeni labaratorijskim analizama ostataka tela i kostiju pokojnika, kao i pokrivke i prostirke koja se našla u sanduku. Ispitivano je i drvo od koga je rađen sanduk. Ove analize  rađene su u prestižnim evropskim naučnim laboratorijama, čime je  bar malo osvetljen život ljudi na Kupreškom polju u bronzanom dobu.

Naučnici su počeli da se interesuju za kupreške tumule krajem  devetnaestog veka, kada je prilikom jednog proputovanja kroz ove krajeve neobične nadgrobne humke uočio  Karlo Maršaseti.  Pola veka kasnije ovim tumulima bavili su se Đuro Basler koji je pokušao da utvrdi njihov broj  i nešto kasnije Šefik Bešlagić.  Ali najveći doprinos istraživanju ovakvog načina sahranjivanja pokojnika dao je Alojz Benac koji je u vremenu od 1980. do 1984. godine istraživao kupreške tumule.

Prema do sada prikupljenim podacima objavljenim u stručnoj literaturi na Kupreškoj visoravni postoji oko dvesta tumula,  od toga 51 na Kupreškom polju.  Treba napomenuti i to da istraživači tumula na Kupreškoj visiji (Maršaseti, Basler, Bešlagić, Benac) nisu obišli celo ovo područje a posebno jugoistočne obode Kupreškog, Vukovskog i Ravanjskog polja. Ostala su neistražena područja vukovskih Lazina, Javora, Mračaja i Duboke koja po svom geografskom položaju čine celinu sa Kupreškom visoravni gde su, zbog  brojnih izvora, pećina i zemljišta posebno pogodnog za ondašnju zemljoradnju postojali izuzetni uslovi za život ljudi toga doba.

Tako Arheološki leksikon  Bosne i Hercegovine beleži da u Gajevinama kod Brda  postoje četiri tumula, u Gornjim Mašetima, Otinovcima  i  Gornjoj   glavici u Donjem Malovanu - po jedan, Dvorišćima kod Zvirnjače nekoliko, Debeljači kod Rilića dvadesetak, zatim po jedan tumul na Dokanovoj glavici  kod Donjeg Malovana i Žuljevoj glavici kod Gornjeg Malovana. U Vukovskom polju kod Ljeljena  Đuro Basler je izbrojao oko stotinu  kamenih tumula, u Kukavicama i Malim mašetima kod Rastičeva i na Muhačevoj glavici kod Kupresa po jedan. Na Običevinama kod Gornjeg Malovana postoje četiri tumula, a u Otinovcima  i Perinoj glavici kod Rilića po jedan. Na Plandištu kod Gornjeg Malovana uzdiže se čak devet nadgrobnika iz bronzanog doba, a  kod Rilićkog mosta preko rečice Milača, Smiljevači u Brdima i Spreminoj glavici kod Kupresa po jedan, a na Strljanici usred Kupreškog polja - dva. Po jedan tumul registrovan je na Suvatnoj glavici u Gornjem Malovanu, na Turskom groblju u Goravcima, Uzur glavici kod Rilića, Crljenom groblju u Botunu i Crnom lugu kod Gornjeg Malovana.

Prvo istraživanje kupreških tumula obavio je 1891. godine dr Karlo Maršeseti, otkopavši dva nadgrobnika kod Gornjeg Malovana gde osim komadića praistorijske keramike, kremena i jednog kremenog nožića nije našao ništa drugo.  Sledeće površno istraživanje obavio je 1953. godine Šefik Bešlagić, koji je istraživao jedan tumul u Debeljači gde takođe nije bilo značajnijih arheoloških nalaza.  Na sledeće istraživanje čekalo se sve do 1980. godine kada je Alojz Benac  te i iduće 1981. godine istraživao tumul Dokanova glavica kod Donjeg Malovana, gde  u nadgrobnik kružnog oblika  prečnika 35 metara i visine četiri metra  nije bilo ni traga od pokojnika,  ali je na mestu gde je trebalo da bude položen pokojnik nađeno dosta arheološkog materijala, dva drvena bodeža pobodeno u tlo okomito, krhotina keramike gde su na nekima od njih viđeni tragovi ukrašavanja, ostaci životinjskih kostiju i ugljevlje  što sve navodi na pomisao da je reč o kenotafu- počasnoj grobnici podignutoj  uglednom pokojniku koji je skončao i sahranjen negde daleko.

Pravu svetkovinu  za arheološku  nauku koja se bavi istraživanjem praistorije  i  tumula pružio je tumul na Pustopolju na jugozapadnom delu Kupreškog polja kod Donjeg Malovana koji je Benac obeležio brojem 16.  Veliki zemljani nadgrobnik takođe je bio  ovalnog oblika  čiji je prečnik u pravcu istok - zapad iznosio  31, a u pravcu sever - jug 27,5 metara. Visina nasipa zemlje iznad tla iznosila je 3,60 metara. U gornjem sloju tumula nađeno je sedam srednjevekovnih grobova.  Gornji humusni sloj ovog veštačkog brega  bio je debeo dvadesetak centimetara ispod koga je bila naslaga rastresite zemlje, pomešane sa peskom čija se debljina kretala od 1,25 do 1,35 metara. Ispod toga sloja zemlje pojavila se crvena pokorica, povijena na krajevima i spojena sa tlom, debljine nekoliko centimetara ispod koga je usledio sloj vlažne zemlje ispod koje se na dubini od 1,6 do 1,8 metara pojavila druga pokorica, onda takođe sloj vlažne zemlje. Na dubini  od oko dva metra javila i treća pokorica čiji su krajevi  takođe bili povijeni i spojeni sa tlom.  Tek ispod te treće crvenkaste kore bile su naslage busenja i mahovine.  Na dubini od 2,15 do 2,45 metara u centralnom delu tumula iskopani su vrhovi okomito postavljenih direka, gde su nađeni ostaci drvenog, izuzetno dobro obrađenog plaznika saonica.

Kada su skinuti svi veštački naneseni slojevi  tumula, na dubini od 3,5 metara naišlo se na nekopanu zdravicu  na kojoj  je, u prečniku od 7 do 7,5  metara bio nanesen sloj   ilovače, debeo oko 2,5 centimetara, dobro nabijen u tlo. Krajevi ove kružne podloge spajali su se sa tri ovalna crvena sloja.  Na tu ilovaču postavljen je drveni sanduk čije su bočne daske bile duge 1,70, a široke pola metara. Podne i pokrovne daske bile su nešto veće - dužina im je iznosila 1,75, a  širina 1,80 metara, dok je dužina čeonih dasaka iznosila 1,05 metara, a širina 40  centimetara. Ivice gornjih pokrovnih dasaka bile su poput strehe povijene nadole.  Sanduk je, najverovatnije bio izrađen od jedne vrste bresta poznatog pod nazivom  “vez”  koji je rastao pre 3660 godina nego što je otkopan ispod tumula.  Majstori koji su pre 3500  godina izradili ovaj sanduk  bronzanim alatkama bez ijednog bronzanog eksera pokazali su veliko umeće i veštinu prilikom uklapanja dasaka.  Na dnu sanduka bila je rasprostrta koža neke životinje na kojoj se delimično sačuvala dlaka.  Na tu kožu položen je u zgrčenom stavu potpuno nag mrtvac, bez ikakvog nakita na sebi. Antropološkom analizom utvrđeno je da je to bio muškarac, star oko 60 godina, visok oko 170 centimetara, na vilici se sačuvao čak i deo kože sa dlakama brade.  Glava mu je bila okrenuta jugoistoku, a šaka desne ruke postavljena ispod glave, a leva iznad lobanje, dok su mu obe noge bile paralelno zgrčene.  Pokojnik je bio prekriven, praktično umotan , u tkaninu dugu 2, a široku  1,70  metara. koja je ujedno svojim krajevima prekrila celo dno sanduka. Pokrivač je bio izatkan od odabranih prvoklasnih vunenih vlakana, a pri njegovoj izradi korišćene su četiri tehnike tkanja koje se i danas primenjuju.  U sanduku nije bilo grobnih priloga.

Sanduk je bio učvršćen na osobit način. Sa obe bočne strane bila su pobodena po tri direka u koja su uglavljene po tri prečke koje su išle preko njegove gornje strane, a imale su namenu da učvrste sanduk da  se ne rastavi i ne raspadne pod teretom  kasnije nanesene zemlje.  Sanduk je zatim prekriven velikom naslagom trave pod nazivom lanak poznate po tome što se od nje prave neka toksična sredstva. Lanak je pažljivo uvijen oko sanduka, a posebno oko prečki i direka koji ga učvršćuju, a onda je u prečniku od  5,5 metara ovom biljkom zastrt  prostor oko sanduka u centru tumula.  Preko lanka je bila nanesena mahovina, busenje i slojevi zemlje.

Zahvaljujući upravo takvom postupku sahranjivanja mogao se sačuvati i sanduk i njegov sadržaj i travnata prostirka iznad njega. Tri kore od crvene zemlje povijene i spojene sa debelom korom od ilovače, postavljene ispod sanduka, stvorili su posebne mikroklimatske uslove, stalnu vlagu i temperaturu.  Sam sanduk bio je natopljen čistom vodom u kojoj je sav bio ogrezao, a  zahvaljujući ovom svojevrsnom zaštitnom zvony mogao se i sačuvati zajedno sa pokojnikom, njegovom prostirkom i pokrivkom.

Neosporno je da je u ovom tumulu u Pustopolju bio sahranjen rodovski prvak  koji je u svom rodu morao imati veliki ugled zbog čega je  i uložen toliki trud da mu se grob obeleži na taj način. Zahvaljujući takvoj sahrani, njegovi saplemenici su ostavili poruku o sebi naraštajima koji su došli posle tri i po hiljade godina. Iz te poruke, sudeći po načinu izrade sanduka, tkanini kojom je pokriven pokojnik, i načinu  sahranjivanja i podizanja tumula može se zaključiti da su oni, za ono doba, bili na zavidnom tehničkom nivou.

Plemenski prvak, sahranjen u Pustopolju morao je živeti na Kupreškoj visoravni.

Jovo Bajić

 

1 Alojz Benac, Praistorijski tumuli na Kupreškom polju, Sarjevo , 1986, str 83.
2 Benac, isto delo, str. 10 .
3 Basler, Kupres , 338.
4 Šefik Bešlagić , Kupres ,  srednjeovekovni nadgrobni spomenici, Sarjevo, 1954.
5 Benac, isto delo, 15 - 16.
6 Arheološki leksikon B i H , 2, 12, str. 169 - 187.
7 Benac, Praistorijski tumuli, 13.
8 Arheološki leksikon, 2, 12, str . 169 - 187.
9 Benac, Praistorijski tumuli, 10.
10 Isto , 10 -11.
11 Isto, str. 25.
12 Isto, str. 27.
13 Isto, 27.
14 Isto , 83 .
15 Isto, 51.
16 Isto , 53 i 95 - 101.
17 Isto, 53.
18 Isto, 54.
19 Isto, 54.
20 Isto, 56.
21 Isto, 56.
22 Isto, 58 - 66.
23 Isto, 92- 93.
24 Isto, 58 .
25 Isto, 66, 92 - 93 .
26 Isto , 65,  85 - 88.
27 Isto, 60.
28 Isto, 60, 92.
29 Isto, 91.
30 Isto, 66 - 64.
31 Isto, 56, 88 - 90.
32 Isto, 56.
33 Isto, 77.
34 Isto,  64, 84.
35 Isto , 83.

 

 
Jovo Bajić

Vaš komentar na tekst:




Polja označena sa * su obavezna za unos
Urednici sajta www.malovan.net ne odgovaraju za sadržaj poruka i komentara posjetioca ovog sajta. Urednici zadržavaju pravo da poruke i komentare sa uvrijedljivim, vulgarnim i neprimjerenim sadržajem brišu ili mijenjaju. Ukoliko mislite da je neka od objavljenih poruka ili komentara po bilo kom osnovu uvrijedljiva za vas, molimo da nas kontaktirate na adresu info@malovan.net sa zahtjevom da uklonimo neprimjereni tekst.
Komentari posjetilaca:

Trenutno nema komentara na ovaj tekst.

Facebook komentari